UCHAMBUZI WA MJEMA: Tukibariki kuundwa kwa magenge haya tumekwisha

Kauli ya Jaji Mkuu wa Tanzania, George Masaju kuhusu kukemewa kwa vitendo vya watu wanaoitwa mabaunsa kuvamia makazi ya wananchi na kuwatoa kwa nguvu bila uwepo wa amri ya Mahakama, imeibua mjadala mpana kuhusu umuhimu wa kulinda utawala wa sheria nchini.

Ingawa kauli hiyo imepokelewa kama hatua muhimu ya kusisitiza utii wa sheria, baadhi ya wadau wanaona imekuja katika kipindi ambacho tayari kumekuwa na dalili za kuibuka kwa makundi au vikundi vinavyojipa mamlaka ya kufanya majukumu yanayopaswa kufanywa na vyombo halali vya dola.

Hoja kubwa inayojitokeza ni kwamba, iwapo jamii itaruhusu kuendelea kwa vikundi vya aina hiyo bila kuchukuliwa hatua, inaweza kuwa mwanzo wa kudhoofika kwa misingi ya utawala wa sheria.

Katiba ya Tanzania kupitia Ibara ya 147(1) inaeleza kuwa ni marufuku kwa mtu yeyote, shirika au kikundi cha watu, isipokuwa Serikali, kuunda jeshi la aina yoyote.

Ibara hiyo inaweka wazi kuwa Serikali ya Jamhuri ya Muungano wa Tanzania ndiyo yenye mamlaka ya kuunda majeshi mbalimbali kwa mujibu wa sheria kwa ajili ya ulinzi na usalama wa nchi na wananchi.

Kwa msingi huo, inahojiwa kuwa mtu au kundi la watu linapata wapi mamlaka ya kujitangaza kuwa na vikosi vyenye mafunzo maalumu kwa ajili ya kukabiliana na wananchi au matukio ya kijamii.

Jaji Mkuu katika kauli yake alisisitiza kuwa hakuna mtu mwenye mamlaka ya kuanzisha vikundi vinavyoweza kuwanyanyasa au kuwatisha wananchi, akieleza kuwa wajibu huo ni wa vyombo halali vya Serikali.

Kauli hiyo imekuja wakati kukiwa na malalamiko kuhusu baadhi ya matukio ambayo watu wanaodaiwa kuwa mabaunsa wamekuwa wakitumika kuwatoa wananchi kwenye nyumba zao bila kufuata taratibu za kisheria. Katika baadhi ya matukio, kumekuwa na madai ya uharibifu wa mali na vitendo vingine vya ukatili.

Hata hivyo, mjadala mpana zaidi unaibuka kuhusu taarifa za watu au makundi kujitangaza kuwa na vikosi vyao binafsi vya ulinzi au kukabiliana na makundi mengine.

Katika kipindi kuelekea kile kilichoitwa maandamano ya Julai 7, 2026, kulikuwa na taarifa za watu kujitangaza kuwa na vikosi kama Chui Weusi na Mbwa Mwitu, vyenye mafunzo maalumu kwa ajili ya kukabiliana na waandamanaji.

Hoja inayoulizwa hapa ni kama majukumu hayo yanaweza kufanywa na watu binafsi wakati tayari kuna vyombo vya dola vilivyopewa mamlaka hayo kwa mujibu wa sheria.

Kwa mujibu wa Sheria ya Polisi na Polisi Wasaidizi, Sura ya 322 iliyofanyiwa marekebisho mwaka 2023, Jeshi la Polisi lina majukumu makuu ya kulinda raia na mali zao, kuhakikisha sheria na taratibu zinafuatwa, kuzuia na kugundua uhalifu pamoja na kuwahifadhi wahalifu.

Hivyo, jukumu la kulinda usalama wa wananchi na kusimamia utulivu wa nchi linapaswa kubaki ndani ya mamlaka ya vyombo vilivyoanzishwa kisheria.

Kuruhusu kuibuka kwa vikundi vinavyoanza kutekeleza majukumu hayo kunaweza kuleta changamoto kubwa kwa utawala wa sheria na kuathiri imani ya wananchi kwa taasisi za dola.

Sheria pia inaweka mipaka kwa vyama vya siasa. Sheria ya Vyama vya Siasa, Sura ya 258, toleo la mwaka 2024, kupitia Kifungu cha 18, inakataza chama cha siasa, kiongozi au mwanachama kuunda kikosi cha mgambo, jeshi au kikundi cha usalama.

Kwa hiyo, suala la usalama wa wananchi haliwezi kuachwa kwa vikundi visivyo na mamlaka ya kisheria, bali linapaswa kusimamiwa na taasisi zilizowekwa wazi na sheria.

Rais Samia Suluhu Hassan alipokuwa Arusha Julai 13, 2026, aliwasisitiza mawakili wa Serikali kuwa hakuna mtu aliye juu ya sheria. Kauli hiyo inaweka msingi muhimu kwamba utawala wa sheria lazima uheshimiwe na kila mtu bila kujali nafasi au mamlaka aliyonayo.

Kwa lugha rahisi, utawala wa sheria maana yake ni kwamba hakuna mtu aliye juu ya sheria, kuanzia kiongozi wa juu wa nchi hadi mwananchi wa kawaida.

Maana yake ni kwamba kila chombo cha Serikali, kila taasisi na kila mtu binafsi anapaswa kuwajibika kwa sheria zilizowekwa.

Historia ya sheria duniani inaonyesha kuwa kudhoofika kwa utawala wa sheria mara nyingi huzaa migogoro, machafuko na kupungua kwa imani ya wananchi kwa Serikali.

Tangazo la Umoja wa Mataifa la Haki za Binadamu la mwaka 1948 linaeleza umuhimu wa kuwepo kwa utawala wa sheria katika kuzuia dhuluma, maonevu na ukandamizaji wa wananchi.

Kwa hiyo, kulinda utawala wa sheria kunapaswa kuanza na viongozi na taasisi zenye mamlaka. Watawala wanapaswa kuhakikisha kila hatua na uamuzi wanaoufanya una msingi wa sheria.

Sheria zinapokiukwa na wale waliopewa dhamana ya kuzisimamia, ujumbe unaotumwa kwa jamii ni kwamba baadhi ya watu wanaweza kujiona wako juu ya sheria.

Mwaka 1765, Jaji Mkuu wa Uingereza, Lord Camden, aliwahi kusema: “Iwapo ni sheria, basi tutaiona katika vitabu vyetu vya sheria. Ikiwa haipo humo, basi hiyo si sheria.”

Kauli hiyo inaendelea kuwa na umuhimu hadi leo kwa sababu inasisitiza kuwa kila mamlaka lazima iwe na msingi wa kisheria.

Ni lazima kila hatua inayochukuliwa na taasisi au mtu mwenye mamlaka ijiulize swali moja muhimu: Je, jambo hili linaruhusiwa na sheria?

Kama jibu ni ndiyo, basi utekelezaji wake lazima uzingatie taratibu za kisheria na kulinda haki za wananchi. Kama hakuna msingi wa sheria, basi hakuna sababu ya kutetea kitendo hicho.

Katika mazingira ya sasa, mjadala kuhusu utawala wa sheria unahitaji kuangalia pande zote. Sio wananchi pekee wanaotakiwa kuheshimu sheria, bali pia vyombo vya dola vinapaswa kuhakikisha vinafanya kazi ndani ya mipaka iliyowekwa na sheria.

Muda wa kukataa vitendo vinavyodhoofisha utawala wa sheria ni sasa. Taifa haliwezi kujenga mfumo imara wa haki ikiwa kuna taasisi au makundi yanayoweza kufanya kazi nje ya sheria bila kuwajibishwa.

Utawala wa sheria unahitaji ujasiri wa kusimamia ukweli kwamba sheria ni sawa kwa kila mtu.

Daniel Mjema ni mwandishi wa habari na mwanafunzi wa Shahada ya Uzamivu (PhD) katika Mawasiliano ya Umma, Chuo Kikuu Huria cha Tanzania. Anapatikana kwenye namba 0656600900