Miaka 62 ya Muungano, kunahitajika mageuzi?

Dar es Salaam. Umri wa Muungano wa Tanganyika na Zanzibar umekwishavuka miongo sita. Kama ni mtu mfanyakazi angekuwa na miaka miwili nyumbani baada ya kustaafu.

Licha ya ukongwe huo, kwa muungano bado kuna mjadala kuhusu uimara, uendelevu na muundo wake.

Kuna wakati mjadala huu huibukia katikati ya mingine ya Katiba mpya, mgawanyo wa madaraka, au masuala ya kiuchumi na kisiasa kuhusu namna pande mbili za Muungano zinavyoshirikiana.

Wapo wanaouona Muungano kama mfano adimu wa mafanikio barani Afrika, wakisisitiza umehimili misukosuko ya kisiasa, mabadiliko ya kiuchumi na tofauti za kimtazamo kwa miongo kadhaa.

Hata hivyo, wengine wanadai taasisi yoyote inayodumu kwa muda mrefu huhitaji kujipima, kujisahihisha na kujiboresha ili iendane na mazingira mapya.

Kwa mujibu wa wachambuzi wa sheria, historia na masuala ya Muungano, mjadala huo haupaswi kuongozwa na hisia, bali mantiki, ushahidi na tathmini ya kitaifa.

Tanganyika na Zanzibar, ziliungana Aprili 26, 1964, chini ya uasisi wa Baba wa Taifa, Mwalimu Julius Nyerere kwa upande wa Tanganyika na Sheikh Abeid Amani Karume kwa Zanzibar.

Mageuzi si kuvunja, ni kuimarisha

Mtaalamu wa Sheria na Katiba, Profesa Adrian Mrosso akizungumzia hoja hiyo anasema, hoja ya mageuzi ya Muungano haipaswi kutafsiriwa kama ishara ya udhaifu wa Muungano wenyewe.

Anasema mifumo yote ya kikatiba duniani hukua kupitia maboresho ya mara kwa mara, na Muungano nao haupaswi kuwa tofauti.

Profesa Mrosso, anaona hoja kubwa si kama mageuzi yanahitajika, bali ni maeneo gani yanahitaji kurekebishwa.

“Mfumo wa Serikali mbili umeonyesha uimara mkubwa wa kihistoria, lakini uimara huo hauondoi haja ya kuutazama upya pale kunapokuwa na changamoto za kiutendaji. Mageuzi si kuvunja Muungano, ni kuimarisha Muungano,” anasema.

Baadhi ya maeneo yanayoweza kuangaliwa, anasema ni uwazi wa mgawanyo wa mamlaka, usimamizi wa masuala ya Muungano na utatuzi wa changamoto zinazojitokeza mara kwa mara kuhusu tafsiri ya mamlaka kati ya pande mbili.

Anaonya kuwa mjadala wa Serikali tatu haupaswi kuingia kama suluhisho la haraka kabla ya kutathmini kama changamoto zilizopo zinatokana na kasoro za muundo au utekelezaji wa muundo uliopo.

“Si kila changamoto ya Muungano inahitaji kubadili mfumo. Nyingine zinahitaji usimamizi bora, sheria wazi na taasisi imara zaidi,” anasisitiza.

Serikali tatu si tishio

Kwa upande wake, mchambuzi wa masuala ya siasa na utawala, Dk Helena Rutabana anasema mjadala wa Serikali tatu haupaswi kuonekana kama hoja ya kuvuruga utulivu, bali kama mjadala wa kimuundo unaostahili kuchunguzwa.

Anasema wanaouunga mkono mfumo huo mara nyingi hujenga hoja kwamba unaweza kutoa mgawanyo mpana zaidi wa mamlaka na kupunguza migongano ya kiuendeshaji, inayoweza kujitokeza ndani ya mfumo wa Serikali mbili.

“Serikali tatu si dhana ya kuvunja Muungano. Kwa baadhi ya wachambuzi, ni pendekezo la kupanga upya mamlaka ili kila upande ujione una nafasi ya kutosha ndani ya muundo wa pamoja,” anasema.

Hata hivyo, anasema mjadala huo lazima uongozwe na uchambuzi wa gharama, ufanisi wa kiutawala na athari kwa mshikamano wa kitaifa. Bila kufanya hivyo, anasema mjadala unaweza kubaki wa nadharia bila majibu ya vitendo.

Anasema taifa linaweza kufungua mjadala wa kitaalamu kuhusu mifumo yote miwili bila kuifanya kuwa ajenda ya migawanyiko.

“Kilicho muhimu si kuogopa mjadala, bali kuhakikisha mjadala unazalisha maarifa, si taharuki,” anasema.

Mtafiti wa historia ya kisiasa, Profesa Leonard Chavula anasema historia ya mifumo mingi ya kisiasa duniani inaonyesha taasisi hudumu si kwa kubaki kama zilivyoanzishwa milele, bali kwa uwezo wake wa kujirekebisha.

Anasema Muungano umevuka vipindi mbalimbali vya siasa na uchumi, jambo linaloonyesha uwezo wake wa kustahimili.

Lakini, mchambuzi huyo anasema ustahimilivu huo usichukuliwe kuwa sababu ya kutofungua mjadala wa maboresho.

“Historia inafundisha kuwa mifumo inayokataa kujitathmini huanza kukumbwa na migongano ya ndani isiyoonekana mapema. Kujitathmini ni kinga, si udhaifu,” anasema.

Kwa mtazamo wake, hoja ya mageuzi inaweza kuanzia kwenye tathmini ya yale yanayoitwa masuala ya Muungano, namna yanavyopungua au kubaki, na kama mifumo ya kuyashughulikia inatosha.

Anasema pia kizazi kipya kinahitaji kuhusishwa katika mjadala huo, kwa sababu wengi hawajashiriki historia ya kuanzishwa kwa Muungano lakini wao ndiyo watakaoubeba siku zijazo.

“Nchi haiwezi kuendesha mjadala wa kesho kwa lugha ya jana pekee. Lazima historia ikutane na matarajio ya kizazi kipya,” anasisitiza.

Kwa upande mwingine, Mchambuzi wa masuala ya sera, Dk Samuel Nkwabi anasema mjadala wa Serikali mbili au tatu mara nyingi hupewa uzito mkubwa kuliko swali la msingi kuhusu uimara wa taasisi.

Anasema nchi inaweza kuwa na mfumo wowote, lakini kama taasisi za uratibu, uwajibikaji na usimamizi hazina nguvu, changamoto zinaweza kuendelea bila kujali idadi ya Serikali.

“Mara nyingi tunajadili muundo kabla ya kujadili uwezo wa taasisi. Hapo ndipo mjadala hupungua uzito wa kitaalamu,” anasema.

Kwa maoni yake, mageuzi ya kwanza yanayoweza kuleta matokeo ni kuimarisha mifumo ya ushirikiano, kuongeza uwazi wa maamuzi ya masuala ya Muungano na kuweka mifumo imara ya kutatua tofauti kabla hazijawa migogoro.

Anaongeza kuwa mjadala wa mageuzi usipunguzwe kuwa chaguo la Serikali mbili au tatu, bali uwe mjadala mpana kuhusu ubora wa utawala.

“Ukijenga taasisi dhaifu ndani ya serikali tatu, utapata changamoto zilezile. Ukijenga taasisi imara hata ndani ya Serikali mbili, unaweza kupata suluhisho la kudumu,” anasema.

Mageuzi yahusishe uchumi wa Muungano

Mchambuzi wa uchumi wa kisiasa, Dk Miriam Kasesela anasema mjadala wa Muungano mara nyingi hukaa kwenye siasa na Katiba, huku ukisahau msingi wa uchumi.

Anasema moja ya maswali muhimu ni kama mfumo uliopo unaendana na mahitaji ya sasa ya ushirikiano wa kiuchumi, biashara, kodi, uwekezaji na usimamizi wa rasilimali.

“Mageuzi ya Muungano yasibaki kwenye maandishi ya kikatiba pekee. Yaangalie pia kama wananchi wa kawaida wanaona manufaa yake katika maisha yao ya kila siku,” anasema.

Hivyo, anesema mjadala wa Serikali mbili au tatu hauwezi kukamilika bila kupima athari za kifedha. Serikali tatu, kwa mfano, inaweza kuibua swali la gharama za uendeshaji, wakati maboresho ndani ya mfumo wa sasa yanaweza kuwa na gharama ndogo.

Lakini, anasema hata mfumo wa sasa ukiendelea, kuna haja ya kuboresha maeneo ya ushirikiano wa kiuchumi ili Muungano uonekane zaidi kama chombo cha maendeleo.

“Muungano wa kudumu si unaotegemea historia pekee, bali unaoonekana kuleta tija kwa wananchi wa leo,” anasema.